Geloof, hoop en liefde

De onderbuik is ‘in’. Dat zal u ondertussen wel duidelijk zijn. De onderbuik is ons weer eens collectief in de maag gesplitst. En niet alleen door politici die onze ‘onderbuik’ menen te moeten verwoorden of die zijn verworden tot die collectieve onderbuik. Want, de behoefte de wereld te verklaren, en vooral dan de anderen, zonder zelf iets te hoeven veranderen, is groot. En dan helpt de onderbuik. Enorm.

Ruben Mersch wordt in de bijlage van de VK als duider van het huidige tijdsgewricht opgevoerd. Hij stelt onze onderbuik speelt een veel grotere rol dan we vaak denken! ‘Het draait om waarden als groepsidentiteit, loyaliteit en gelijkwaardigheid.’ Ook als we (wel) goed geïnformeerd zijn bepaalt onze morele onderbuik ons standpunt.

 

En waarom? Die onderbuik zorgt volgens hem voor een basis onder onze samenwerking, een soort welbegrepen eigenbelang. Nu dacht ik juist al jaren dat we ‘op de schouders van onze voorgangers staan’, hetgeen eerder een soort (welbegrepen?) nederigheid oproept. Het besef, dat waar we nu met z’n allen zijn is gevoed door inspanningen van anderen.

 

Dat roept natuurlijk wel de vraag op of waar we nu ‘staan’ en wie we denken te zijn, eigenlijk nog wel actueel en duurzaam is, omdat de constructies van onze voorgangers natuurlijk uit het verleden komen.

 

Maar ik begrijp uit de observaties van Mersch, en de Volkskrant redacteuren dat we collectief maar weer van die schouders zijn afgestapt, en zo wordt, al populair wetenschappelijk schrijvende, toch maar weer de onderbuik in onze maag gesplitst…

 

Geloof en hoop

En ik hoor die onderbuik natuurlijk in mijn omgeving ook vaak, cynisch, terug: ‘mensen gaan uiteindelijk toch voor het geld’. En daarom stelt Mersch ons gerust door weer een boek toe te voegen aan de benadering die zo’n opgeld doet de laatste jaren: ons handelen wordt niet bepaald door onszelf, maar door allerlei mechanismen (‘De vrije wil bestaat niet’, bijvoorbeeld, van Victor Lamme, die plotsklaps zijn eigen vrije wil niet zo goed weet te plaatsen, in dit interview ‘Angst en hebzucht, dat is wat ons drijft’).

 

Misschien maakt die gedachte je eigen feilbaarheid wat dragelijker, maar ons wereldbeeld verdient iets meer. De behoefte de wereld te verklaren, en vooral dan de anderen, zonder zelf iets te hoeven veranderen, is groot. Enorm groot. En ook wel begrijpelijk. En dan maar hopen dat alles beter wordt…

 

‘Mersch’ en ‘Lamme’ zijn daarom interessante, leuke filosofische munitie voor tijdens de borrel, maar te eenvoudig om ons achter te verschuilen. Het geeft volgens mij vooral aan hoe sterk we geneigd zijn om het gezellig te houden en het niet bij onszelf te hoeven zoeken, zeker als we al lezende in het katern aanbeland zijn. Eenvoudige schema’s maken de wereld weer begrijpbaar.

 

En nu het verkiezingsmuntje in het voordeel van Trump is gevallen helpt het ook om zo dat deel van de werkelijkheid te zien. En net als een muntje zomaar ineens anders kan vallen, zo kan geloof, hoop en liefde, ineens omslaan in geloof, hoop en vaderlandsliefde, hetgeen een net iets ander klimaat oplevert…

 

of goedkopere JSF’s.

 

En liefde (in tijden van Adam Smith)?

Ja, Adam Smith was revolutionair. Hij brak in zijn visie met het christelijke geloof en het heersende idee van deugdzaamheid. Er is geen universeel ‘moreel zintuig’, van goed en kwaad, ontdekte hij. Mensen kunnen zich inleven in de gevoelens van anderen (hij had natuurlijk als voordeel dat in zijn tijd de wetenschap nog niet sterk was opgedeeld in disciplines, waardoor het nu zo lastig is een holistische kijk op de mens en de wereld vast te houden, en velen blijven hangen bij onderzoek naar hersenen en onderbuiken).

 

Ik weet niet of Smith dit liefde zou noemen. Maar wat ik wel weet is dat onze structuren, die toch een beetje beginnen door te buigen (sinds we er met z’n allen op zijn gaan staan), ons sterk hebben vervreemd van dat idee.

 

Geloof in deze tijden

Ik was een tijdje terug in gesprek met ambtenaren van de een na grootste stad van Nederland, om er na een uur praten achter te komen dat we compleet verschillende overtuigingen hadden: we hadden ieder een ander ‘geloof’. De redenatie was: wat je ook doet in de wijken, hoe je ook je best doet om burgers op te roepen om met plannen en ideeën te komen, je zal alleen de ‘usual suspects’ om tafel krijgen. De mensen die toch nu al van zich laten horen.

 

Kortom, er heerste een geloof aan de andere kant van de tafel, dat weinig hoopvol was, en gebaseerd leek op (eigen?) tekortkomingen: ‘wat ik ook doe, ze komen niet!’ De liefde en loyaliteit gold ogenschijnlijk vooral voor het eigen handelen en het overheidsapparaat. En het was blijkbaar comfortabel om zo de wereld te kunnen verklaren.

 

Belonen?

Nu weet ik dat we aan een tafeltje in een willekeurig stadhuis niet het ‘nature – nurture’ debat kunnen vlot trekken, maar het lijkt toch een beetje weinig creatief hoe we hier mee om gaan. We geloven niet dat het anders kan. Er is iets waardoor we vasthouden aan onze overtuigingen en niet de bereidheid hebben eens wat anders te proberen of afstand te nemen.

 

Zo is er bijvoorbeeld al decennia het bewijs dat beter belonen niet tot betere besluiten leidt; het leidt zelfs tot slechtere! Alleen niet bij relatief eenvoudig werk, meestal gedaan door de laagst betaalden, daar helpt beter belonen wel degelijk. Tot een bepaald niveau, waarna dit zich in het tegendeel omzet! Zie bijvoorbeeld deze uitleg, van Dan Pink. Vreemd genoeg blijven we toch vasthouden aan, en vooral geloven in, een sterk oplopende beloningsstructuur. We zitten er allemaal midden in.

 

Overnames en fusies?

We lezen al decennia dat fusies en overnames in 8 of 9 (?) van de tien gevallen niet goed slagen. Maar ja, wie nemen hierover de beslissingen? Juist ja, die mensen die met torenhoge bonussen beloond worden. Die dus (vaak) NIET de juiste beslissingen (kunnen) nemen. Een laatste voorbeeld van hedendaags geloof: Sinds het bouwen en weer afbreken van de Berlijnse muur weten we collectief dat de overheid niet alles voor ons kan oplossen, dat burgers ook ruimte nodig hebben en regelmatig zelf tot betere oplossingen komen. Toch is de overheid niet geneigd hier echt naar te handelen, en worden er regelmatig weer nieuwe ‘muurtjes’ opgetrokken, waarachter het goed schuilen is.

 

Ja, Liefde (of de theekrans)

En waarom is dat zo? We willen graag onze overtuigingen terug zien. Zo schreef Rutger Bregman begin december via de Correspondent over het beruchte Stanford Prison Experiment uit 1971, waaruit zou zijn gebleken dat mensen in ‘no time’ van gewone burgers in brute kampbewakers veranderen. Philip George Zimbardo is de decennia daarna gretig geciteerd, op basis van wat blijkt een volledig geënsceneerde setting voor onderzoek.

 

Men was namelijk bang dat de ‘gevangenis bewaarders’ in hun rol over zouden gaan tot het drinken van kopjes thee. En dat had natuurlijk de toen geldende overtuigingen niet bevestigd…

 

De echte conclusie van het Stanford Prison Experiment werd pas jaren later getrokken door Richard Yacco, een van de ‘gevangenen’, zo schrijft Brugman. Hij had één vraag altijd interessant gevonden. ‘Als de samenleving je een rol geeft, neem je dan ook de eigenschappen aan die bij die rol horen?’

 

“In werkelijkheid is er heel veel nodig om gewone mensen in monsters te veranderen. En nog belangrijker, we kunnen elkaar ook tot grote hoogtes drijven als we keer op keer, jaar in jaar uit, het goede aannemen in de ander. Vertrouwen en medeleven zijn minstens zo besmettelijk als agressie en haat.”

 

Misschien is het goede trouwens wel sterker dan het kwaad, zo schrijft hij. Bedenk: de bewakers en gevangenen in eenzelfde experiment van de BBC ontwikkelden zich geheel zelfstandig tot een pacifistische commune. Noem het de banaliteit van het goede. En als je je afvraagt waarom je hier nooit wat over hoort op televisie, dan is het antwoord simpel: deze diepe waarheid is dodelijk saai. De BBC had het experiment van Zimbardo namelijk over gedaan, zo lees ik uit het stuk van Bregman, alleen dan zonder vooropgezet plan of regie. Het BBC Prison Experiment zakte weg in de vergetelheid.

 

“Voor televisiemakers legde het experiment een pijnlijke waarheid bloot: als je normale mensen met rust laat, dan gebeurt er helemaal niks. Of erger nog: dan organiseren ze zich als een pacifistische commune. Het theekrans-scenario, waar Zimbardo en zijn collega’s al voor vreesden, was werkelijkheid geworden.”

 

Het is dus maar ‘wat je er in stopt’; met welke overtuigingen je in de wereld je dingen wil realiseren. Dat geldt niet alleen voor onderzoekers, maar ook voor beleidsmakers, collega’s en mede-burgers…

 

Ondertussen viert ‘de onderbuik’ hoogtij, zo lees ik in ‘analyses’, boekrecensies, en posts op bijvoorbeeld digitale media: ‘Zelfsturing werkt niet!’ Is dan zo’n schreeuwende kop. Want als iets niet werkt, dan hoef je immers zelf niet te veranderen. Heerlijk! Business as usual. Medewerkers zijn gewoon weer lui en vervelend, en managers nodig om ze richting te geven (overigens denk ik dat managers heel nuttig werk kunnen doen hoor, kijk hier maar eens: http://www.plan5.org).

 

‘Man-made’

We functioneren als mensen in een omgeving, en die omgeving is bijna alles voor ons. We worden er door gevormd. En sinds we ons als mensen hebben georganiseerd in groepen, tot aan de overheids- en bedrijfsstructuren die we de afgelopen twee eeuwen kennen, is onze omgeving vooral ‘man made’. Daar zit geen onfeilbare hand achter. Ons ecosysteem wordt gevormd door onszelf. Dag in, dag uit. Als we echt ruimte willen bieden aan nieuwe oplossingen, aan medewerkers, aan burgers, dan zullen we toch wat anders moeten doen. Door bijvoorbeeld de muziek wat zachter te zetten, op ons feestje, en naar elkaar luisteren, elkaar serieus te nemen en proberen te begrijpen?

 

Want, de behoefte je eigen werkelijkheid te verklaren, zonder zelf iets te hoeven veranderen, is groot. En dan helpt de onderbuik, op feesten en partijen. Enorm.

 

ShareShare on FacebookShare on Google+Tweet about this on TwitterEmail this to someone
0 replies

Leave a Reply

Want to join the discussion?
Feel free to contribute!

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

You may use these HTML tags and attributes: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>